સમવાયતંત્ર કેન્દ્ર અને રાજ્યના સબંધો: quick revision, 15 bites

સમવાયતંત્રનો મૂળભૂત અર્થ

શક્તિનું વિભાજન, એકતાનું જતન.

**સમવાયતંત્ર** (Federalism) એ રાજકીય વ્યવસ્થા છે જેમાં સત્તા **કેન્દ્ર સરકાર** અને **રાજ્ય સરકારો** વચ્ચે વહેંચાયેલી હોય છે. બંને સ્તરો પોતાના નિર્ધારિત ક્ષેત્રોમાં સ્વતંત્ર રીતે કાર્ય કરે છે, પરંતુ બંનેને **બંધારણ** દ્વારા નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે.

Takeaway. સમવાયતંત્રમાં સત્તા કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચે વહેંચાયેલી હોય છે.

સમવાયતંત્રની વ્યાખ્યા

બે સ્તર, એક બંધારણ.

**સમવાયતંત્ર** એટલે એવી શાસન વ્યવસ્થા જેમાં એક જ દેશમાં **કેન્દ્ર સરકાર** અને **રાજ્ય સરકારો** એમ બે કે તેથી વધુ સ્તરો હોય, અને દરેક સ્તરને **બંધારણ** દ્વારા સ્વતંત્ર સત્તા આપવામાં આવે. આ સત્તા એકપક્ષીય રીતે રદ કરી શકાતી નથી.

Takeaway. સમવાયતંત્ર = સત્તાનું બંધારણીય વિભાજન.

ભારત: સમવાયતંત્ર કે એકાત્મક?

બે લક્ષણોનું મિશ્રણ.

ભારતીય બંધારણમાં **સમવાયતંત્ર** અને **એકાત્મક** (Unitary) બંને લક્ષણો જોવા મળે છે. તેથી ભારતને **'અર્ધ-સમવાયતંત્ર'** (Quasi-Federal) કહેવામાં આવે છે. કટોકટીના સમયે કેન્દ્ર તરફ શક્તિ વધે છે, જ્યારે સામાન્ય સમયે રાજ્યોને સ્વાયત્તતા મળે છે.

Takeaway. ભારત અર્ધ-સમવાયતંત્ર છે — સમવાય + એકાત્મક લક્ષણો.

સત્તાનું વિભાજન

ત્રણ યાદી, સ્પષ્ટ હદ.

ભારતીય બંધારણની **સાતમી અનુસૂચિ**માં સત્તાનું વિભાજન **ત્રણ યાદીઓ**માં કરવામાં આવ્યું છે: **સંઘ યાદી** (Union List), **રાજ્ય યાદી** (State List) અને **સમવર્તી યાદી** (Concurrent List).

Takeaway. સાતમી અનુસૂચિ સત્તાનું વિભાજન સ્પષ્ટ કરે છે.

સંઘ vs રાજ્ય યાદી

કોણ શું નિયંત્રિત કરે?

Takeaway. સંઘ યાદી રાષ્ટ્રીય મહત્વના વિષયો, રાજ્ય યાદી સ્થાનિક વિષયો.

સમવર્તી યાદીનું મહત્વ

બંને સાથે, પણ કેન્દ્ર આગળ.

**સમવર્તી યાદી**માં કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંને કાયદો બનાવી શકે છે. જો બંને વચ્ચે **ટકરાવ** થાય, તો **કેન્દ્રનો કાયદો** પ્રબળ ગણાય છે. આ લક્ષણ ભારતીય સમવાયતંત્રને કેન્દ્ર તરફ ઝુકાવે છે.

Takeaway. સમવર્તી યાદીમાં ટકરાવ થાય તો કેન્દ્રનો કાયદો ચાલે.

અવશેષ સત્તા

યાદીમાં ન હોય તો?

જે વિષયો ત્રણેય યાદીમાં નથી તે **અવશેષ સત્તા** (Residuary Powers) કહેવાય. ભારતમાં આ સત્તા **કેન્દ્ર સરકાર** પાસે છે. આ પણ એકાત્મક લક્ષણ છે.

Takeaway. અવશેષ સત્તા કેન્દ્ર પાસે — એકાત્મક લક્ષણ.

કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધોના પ્રકાર

ત્રણ પ્રકારના સંબંધો.

Takeaway. કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો ત્રણ પ્રકારના: વિધાયી, વહીવટી, નાણાકીય.

વિધાયી સંબંધો

કાયદો કોણ બનાવે?

**વિધાયી સંબંધો**માં કેન્દ્ર અને રાજ્ય પોતાની યાદીના વિષયો પર કાયદા બનાવે છે. રાજ્યોને કેટલાક વિષયો પર **રાજ્યસભાની સલાહ**થી કાયદો બનાવવાની છૂટ પણ છે.

Takeaway. વિધાયી સંબંધો = કાયદા બનાવવાની સત્તા.

વહીવટી સંબંધો

કાયદાનો અમલ કોણ કરે?

**વહીવટી સંબંધો**માં કેન્દ્ર રાજ્યોને **નિર્દેશ** આપી શકે છે. **રાજ્યપાલ** કેન્દ્રના પ્રતિનિધિ તરીકે રાજ્યની કાર્યવાહી પર નજર રાખે છે. કેન્દ્ર રાજ્યોને **આર્થિક સહાય** પણ આપે છે.

Takeaway. વહીવટી સંબંધોમાં કેન્દ્ર રાજ્યોને દિશા આપે છે.

નાણાકીય સંબંધો

નાણાં કોણ વહેંચે?

**નાણાકીય સંબંધો**માં **નાણા આયોગ** (Finance Commission) કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચે **કરની આવક**ની વહેંચણી કરે છે. કેન્દ્ર રાજ્યોને **અનુદાન** અને **લોન** પણ આપે છે.

Takeaway. નાણા આયોગ નાણાકીય વહેંચણી કરે છે.

સામાન્ય ભૂલ

ભારતને 'સંઘ' ન સમજો.

Takeaway. ભારત સમવાયતંત્ર છે, સંઘ નહીં.

પરીક્ષા ટિપ

ત્રણ યાદી યાદ રાખો.

પરીક્ષામાં **સાતમી અનુસૂચિ**ની ત્રણ યાદીઓ અને તેમાંના વિષયો પૂછાય છે. **સંઘ યાદી**માં રક્ષા, વિદેશ, રેલવે; **રાજ્ય યાદી**માં પોલીસ, આરોગ્ય, શિક્ષણ; **સમવર્તી યાદી**માં ફોજદારી કાયદો, વન — આ યાદ રાખો.

Takeaway. ત્રણ યાદીના મુખ્ય વિષયો યાદ રાખો.

યાદ રાખવાની યુક્તિ

સંઘ-રાજ્ય-સમવર્તી.

**'સં-રા-સ'** — **સં**ઘ યાદી, **રા**જ્ય યાદી, **સ**મવર્તી યાદી. સંઘ યાદીમાં **રાષ્ટ્રીય** વિષયો, રાજ્ય યાદીમાં **સ્થાનિક** વિષયો, સમવર્તીમાં **બંને**.

Takeaway. સં-રા-સ યાદ રાખો.

શું તમે જાણો છો?

સમવાયતંત્રનો ઉદ્ભવ.

**સમવાયતંત્ર** શબ્દ **લેટિન** ભાષાના **'foedus'** પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ **'કરાર'** થાય છે. અમેરિકા વિશ્વનું પ્રથમ આધુનિક સમવાયતંત્ર ગણાય છે.

Takeaway. સમવાયતંત્ર શબ્દ 'foedus' પરથી આવ્યો.