Kit Library / Social Studies / ભારતીય રાજકીય વ્યવસ્થા
⚡ Topic Learning KitShared by a Veda learner · Generated with Veda AI
Veda Bites are swipeable micro-lessons — each one teaches exactly one idea. Here's a taste from this kit; the app has the full deck.
શક્તિનું વિભાજન, એકતાનું જતન.
સમવાયતંત્ર (Federalism) એ રાજકીય વ્યવસ્થા છે જેમાં સત્તા કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચે વહેંચાયેલી હોય છે. બંને સ્તરો પોતાના નિર્ધારિત ક્ષેત્રોમાં સ્વતંત્ર રીતે કાર્ય કરે છે, પરંતુ બંનેને બંધારણ દ્વારા નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે.
↳ સમવાયતંત્રમાં સત્તા કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચે વહેંચાયેલી હોય છે.
બે સ્તર, એક બંધારણ.
સમવાયતંત્ર એટલે એવી શાસન વ્યવસ્થા જેમાં એક જ દેશમાં કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકારો એમ બે કે તેથી વધુ સ્તરો હોય, અને દરેક સ્તરને બંધારણ દ્વારા સ્વતંત્ર સત્તા આપવામાં આવે. આ સત્તા એકપક્ષીય રીતે રદ કરી શકાતી નથી.
↳ સમવાયતંત્ર = સત્તાનું બંધારણીય વિભાજન.
બે લક્ષણોનું મિશ્રણ.
ભારતીય બંધારણમાં સમવાયતંત્ર અને એકાત્મક (Unitary) બંને લક્ષણો જોવા મળે છે. તેથી ભારતને 'અર્ધ-સમવાયતંત્ર' (Quasi-Federal) કહેવામાં આવે છે. કટોકટીના સમયે કેન્દ્ર તરફ શક્તિ વધે છે, જ્યારે સામાન્ય સમયે રાજ્યોને સ્વાયત્તતા મળે છે.
↳ ભારત અર્ધ-સમવાયતંત્ર છે — સમવાય + એકાત્મક લક્ષણો.
ભારતીય સંવિધાનમાં સમવાયતંત્ર (Federation)ની રચના કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સત્તાની વહેંચણી પર આધારિત છે. આ વિષયમાં કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધોના સ્વરૂપ, સત્તાવિભાજન અને બંને વચ્ચેના સહકાર તથા સંઘર્ષની ગતિશીલતા સમજાવવામાં આવે છે.
~15 min · full explanation, examples & memory tricks in the app
The full Veda Bites deck, complete notes, spaced-repetition flashcards, leveled MCQs, tests and games for this kit — plus Daily Facts and the Arena, every day.
