महाराष्ट्र बोर्ड रसायनशास्त्र (विज्ञान शाखा) — महत्त्वाच्या संकल्पना: quick revision, 10 bites

रासायनिक अभिक्रिया: पदार्थांचे रूपांतर

प्रत्येक अभिक्रियेमागे एक नियम आहे.

रासायनिक अभिक्रियेत **अभिक्रियाकारक** पदार्थांचे **उत्पादनां**मध्ये रूपांतर होते, आणि वस्तुमान संरक्षणाचा नियम पाळला जातो.

Takeaway. संतुलित समीकरणात प्रत्येक मूलद्रव्याचे अणू दोन्ही बाजूंना समान असतात.

आम्ल, आम्लारी आणि क्षार

आम्ल-आम्लारी ओळखण्याचे सोपे नियम.

Takeaway. आम्ल आणि आम्लारी यांची अभिक्रिया म्हणजे उदासिनीकरण, ज्यात क्षार व पाणी तयार होते.

उदासिनीकरण अभिक्रियेचे समीकरण

आम्ल + आम्लारी = क्षार + पाणी

ही अभिक्रिया **उदासिनीकरण** (Neutralization) चे उदाहरण आहे.

Takeaway. आम्ल आणि आम्लारी एकत्र आल्यास क्षार व पाणी तयार होते.

धातूंची अभिक्रियाशीलता श्रेणी

कोणता धातू आधी अभिक्रिया देतो?

धातूंची अभिक्रियाशीलता श्रेणी (Reactivity Series) धातूंची अभिक्रियाशीलता क्रमाने दर्शवते.

Takeaway. श्रेणीत वरचा धातू खालच्या धातूला त्याच्या संयुगातून विस्थापित करू शकतो.

समीकरण संतुलित करताना चूक

समीकरण असंतुलित ठेवू नका!

Takeaway. संतुलित समीकरण हे वस्तुमान संरक्षणाचा नियम दर्शवते.

दैनंदिन जीवनातील आम्ल-आम्लारी

लिंबू आणि साबण — आम्ल की आम्लारी?

Takeaway. आम्ल-आम्लारीचे गुणधर्म दैनंदिन पदार्थांमध्ये पाहता येतात.

परीक्षेत अभिक्रियेचे प्रकार ओळखा

अभिक्रियेचा प्रकार ओळखणे महत्त्वाचे.

Takeaway. प्रश्नात दिलेल्या अभिक्रियेचे समीकरण लिहून तिचा प्रकार ओळखा.

धातूंची अभिक्रियाशीलता लक्षात ठेवण्याची युक्ती

श्रेणी पाठ करण्याचा सोपा मंत्र.

**K Na Ca Mg Al Zn Fe Pb H Cu Ag Au** — हा क्रम पाठ करण्यासाठी ओळीचा वापर करा: "क ना का मग अल झिं फे पी एच कु अ गो".

Takeaway. नियमित पुनरावृत्तीने श्रेणी लवकर पाठ होते.

आम्ल पावसाचे परिणाम

आम्ल पाऊस इमारतींना हानी पोहोचवतो.

SO₂ आणि NO₂ वायू पावसाच्या पाण्यात मिसळून **आम्ल पाऊस** तयार होतो, ज्यामुळे संगमरवरी इमारती आणि धातूंचे नुकसान होते.

Takeaway. प्रदूषणामुळे तयार होणारा आम्ल पाऊस पर्यावरणास हानिकारक आहे.

pH मापन

pH — आम्लता-आम्लारीता मोजण्याचे प्रमाण.

pH हे 0 ते 14 या श्रेणीत असते; 7 म्हणजे उदासीन. pH < 7 आम्ल, pH > 7 आम्लारी दर्शवते.

Takeaway. pH कागद किंवा निर्देशकाने आम्ल-आम्लारी ओळखता येते.