અર્થશાસ્ત્ર: વિભાગ-D પ્રશ્નોત્તરી

ભારતીય ચિંતનમાં અર્થશાસ્ત્ર માત્ર ધન કમાવવા પૂરતું સીમિત ન હતું, પરંતુ તે ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષના ચાર પુરુષાર્થો સાથે સંકળાયેલું હતું, જેમાં કૌટિલ્યના અર્થશાસ્ત્રનું મુખ્ય યોગદાન છે.

સંપત્તિના મુખ્ય પ્રકારો વ્યક્તિગત, સામાજિક, રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંપત્તિ છે; રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ એટલે દેશની માલિકીની સંપત્તિ (દા.ત. નદીઓ, પર્વતો) અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંપત્તિ એટલે કોઈ એક દેશની માલિકી ન હોય તેવી સંપત્તિ (દા.ત. આંતરરાષ્ટ્રીય જળવિસ્તાર).

માંગના નિયમના અપવાદોમાં ગીફન વસ્તુઓ, પ્રતિષ્ઠા મૂલ્ય ધરાવતી વસ્તુઓ, ભવિષ્યની કિંમત અંગેની અટકળો અને ગ્રાહકોની પસંદગીનો સમાવેશ થાય છે, જ્યાં કિંમત વધવા છતાં માંગ વધે છે અથવા કિંમત ઘટવા છતાં માંગ ઘટે છે.

સ્થિર ખર્ચ એટલે ઉત્પાદનના પ્રમાણમાં ફેરફાર થાય તો પણ જે ખર્ચ અલ્પકાળમાં બદલાતો નથી (દા.ત. કારખાનાનું ભાડું); આકૃતિમાં સ્થિર ખર્ચ રેખા X-અક્ષને સમાંતર સીધી રેખા હોય છે.

પુરવઠાને અસર કરતા પરિબળોમાં વસ્તુની કિંમત, ઉત્પાદન ખર્ચ (કાચા માલની કિંમત, ટેકનોલોજી), સરકારી નીતિઓ (વેરા, સબસિડી), ભવિષ્યની કિંમત અંગેની અપેક્ષાઓ અને અન્ય વસ્તુઓની કિંમતનો સમાવેશ થાય છે.

શ્રમ એટલે ભૌતિક વળતરની અપેક્ષાએ કરવામાં આવતું માનવીય પ્રયત્ન; શ્રમ અને શ્રમિક અવિભિન્ન છે કારણ કે શ્રમિક પોતે શ્રમથી અલગ નથી થઈ શકતો, શ્રમિકની હાજરી વગર શ્રમ શક્ય નથી.

વૈકલ્પિક ખર્ચના માપનની મુશ્કેલીઓમાં બધી વસ્તુઓનો વૈકલ્પિક ઉપયોગ શક્ય ન હોવો, બધા સાધનો વિશિષ્ટ ન હોવા, સાધનોની ગતિશીલતાનો અભાવ અને વૈકલ્પિક ઉપયોગની જાણકારીનો અભાવ મુખ્ય છે.

સ્થાન આધારિત બજારના વર્ગીકરણમાં સ્થાનિક બજાર (ગામ કે શહેર પૂરતું સીમિત), પ્રાદેશિક બજાર (પ્રદેશ પૂરતું), રાષ્ટ્રીય બજાર (દેશ પૂરતું) અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર (વિશ્વભરનું) નો સમાવેશ થાય છે.