Std 12 Chemistry: દ્રાવણો, ઘન અવસ્થા, ધાતુકર્મ, p-બ્લોક, d-બ્લોક (પ્રકરણ 1,2,3,6,7): quick revision, 15 bites

દ્રાવણ = દ્રાવક + દ્રાવ્ય (એકરૂપ મિશ્રણ)

દ્રાવણ એ ફક્ત પાણીમાં ખાંડ નથી!

દ્રાવણ એ **બે કે વધુ ઘટકોનું એકરૂપ (homogeneous) મિશ્રણ** છે. જે ઘટક વધુ પ્રમાણમાં હોય તે **દ્રાવક (solvent)** અને ઓછા પ્રમાણમાં હોય તે **દ્રાવ્ય (solute)** કહેવાય.

Takeaway. દ્રાવણમાં દ્રાવક અને દ્રાવ્યની ભૂમિકા પ્રમાણ પરથી નક્કી થાય, પદાર્થના પ્રકાર પરથી નહીં.

મોલારિટી (M) — દ્રાવણની સાંદ્રતા

M = મોલ પ્રતિ લિટર, યાદ રાખો!

મોલારિટી તાપમાન સાથે બદલાય છે કારણ કે દ્રાવણનું કદ તાપમાન સાથે વિસ્તરે/સંકોચાય છે.

Takeaway. મોલારિટી = દ્રાવ્યના મોલ ÷ દ્રાવણનું લિટરમાં કદ.

મોલાલિટી (m) — તાપમાન-સ્વતંત્ર સાંદ્રતા

મોલાલિટી તાપમાનથી અપ્રભાવિત રહે!

Takeaway. મોલાલિટી દળ આધારિત હોવાથી તાપમાન સાથે બદલાતી નથી.

રાઉલ્ટનો નિયમ — બાષ્પદબાણની સંબંધ

દ્રાવ્ય ઉમેરો, બાષ્પદબાણ ઘટે!

બાષ્પશીલ દ્રાવકમાં અબાષ્પશીલ દ્રાવ્ય ઉમેરતાં દ્રાવણનું બાષ્પદબાણ ઘટે છે. આ ઘટાડો દ્રાવ્યના મોલ-અંશ (mole fraction) ના સમપ્રમાણમાં હોય છે.

Takeaway. અબાષ્પશીલ દ્રાવ્ય ઉમેરવાથી દ્રાવણનું બાષ્પદબાણ હંમેશા ઘટે છે.

ઉત્કલનબિંદુ ઉન્નયન (ΔTb)

દ્રાવ્ય ઉમેરો, ઉત્કલનબિંદુ વધે!

આ ગુણધર્મ દ્રાવ્યના કણોની સંખ્યા પર આધાર રાખે છે, દ્રાવ્યની ઓળખ પર નહીં — તેથી તે **સંઘટનાત્મક ગુણધર્મ (colligative property)** છે.

Takeaway. ΔTb સીધું મોલાલિટીના સમપ્રમાણમાં હોય છે.

હિમબિંદુ અવનયન (ΔTf)

દ્રાવ્ય ઉમેરો, હિમબિંદુ ઘટે!

Takeaway. ΔTf = Kf × m — દ્રાવ્ય ઉમેરવાથી હિમબિંદુ ઘટે છે.

પરાસરણ દબાણ (π) — વાન્ટ હોફ સમીકરણ

દ્રાવણનું દબાણ પણ ગણી શકાય!

પરાસરણ દબાણ એ સૌથી મોટું સંઘટનાત્મક ગુણધર્મ છે અને મોલેક્યુલર દળ નક્કી કરવા માટે ઉપયોગી છે.

Takeaway. π = CRT — વાન્ટ હોફ સમીકરણ દ્વારા પરાસરણ દબાણ ગણાય.

સંઘટનાત્મક ગુણધર્મ — કણોની સંખ્યા મહત્વની

દ્રાવ્યનો પ્રકાર નહીં, કણોની સંખ્યા!

Takeaway. સંઘટનાત્મક ગુણધર્મ માટે દ્રાવ્યના કણોની સંખ્યા ગણાય, પ્રકાર નહીં.

ધાતુકર્મ — ધાતુનું સાંદ્રતા-આધારિત નિષ્કર્ષણ

ધાતુને શુદ્ધ કરવાની વિજ્ઞાન-કળા!

ધાતુકર્મ એ ધાતુને તેની અયસ્કમાંથી શુદ્ધ સ્વરૂપમાં કાઢવાની પ્રક્રિયા છે. તેમાં મુખ્યત્વે **સાંદ્રતા (concentration)**, **ભૂંજન (roasting/calcination)** અને **નિષ્કર્ષણ (reduction)** ના તબક્કા આવે છે.

Takeaway. ધાતુકર્મના 5 મુખ્ય તબક્કા — પિસાઈથી શુદ્ધીકરણ સુધી.

ભૂંજન vs કેલ્સિનેશન

બંને ગરમ કરે, પણ ફરક છે!

Takeaway. ભૂંજન = વધુ હવામાં સલ્ફાઇડ માટે; કેલ્સિનેશન = મર્યાદિત હવામાં કાર્બોનેટ માટે.

p-બ્લોક તત્વો — વૈવિધ્યસભર ગુણધર્મો

p-બ્લોક: ધાતુથી અધાતુ સુધીની સફર!

p-બ્લોક તત્વોમાં ધાતુ, અધાતુ અને ઉપધાતુ — ત્રણેય પ્રકારના તત્વો આવે છે. તેમના બાહ્યતમ કવચમાં p-ઓર્બિટલ ભરાય છે.

Takeaway. p-બ્લોકમાં ધાતુ, અધાતુ અને ઉપધાતુ — ત્રણેય પ્રકારના તત્વો મળે છે.

નાઇટ્રોજન — વાતાવરણનો મુખ્ય ઘટક

હવામાં 78% નાઇટ્રોજન છુપાયેલો!

નાઇટ્રોજન (N₂) પૃથ્વીના વાતાવરણનો **લગભગ 78%** ભાગ ધરાવે છે. N≡N ત્રિબંધને કારણે તે અત્યંત સ્થિર છે અને સામાન્ય તાપમાને નિષ્ક્રિય રહે છે.

Takeaway. N₂ ની સ્થિરતા તેના મજબૂત ત્રિબંધ (N≡N) ને કારણે છે.

d-બ્લોક તત્વો — સંક્રમણ ધાતુઓ

સંક્રમણ ધાતુઓ: રંગ, ચુંબકત્વ, ઉદ્દીપક!

d-બ્લોક તત્વોને **સંક્રમણ ધાતુઓ (transition metals)** કહે છે કારણ કે તેમના d-ઓર્બિટલ ભરાયેલા અને અડધા ભરાયેલા હોય છે. તેઓ ઘણી ઓક્સિડેશન અવસ્થા દર્શાવે છે.

Takeaway. સંક્રમણ ધાતુઓ ચલ ઓક્સિડેશન અવસ્થા, રંગ અને ચુંબકત્વ દર્શાવે છે.

Zn, Cd, Hg — સંક્રમણ ધાતુ નથી!

Zn, Cd, Hg ને સંક્રમણ ન ગણો!

Takeaway. Zn, Cd, Hg ને સંક્રમણ ધાતુ ન ગણવા — d-ઓર્બિટલ પૂર્ણ ભરાયેલું છે.

પરીક્ષા ટિપ — સૂત્રો અને એકમો યાદ રાખો

સૂત્ર + એકમ = પૂરા માર્ક્સ!

Takeaway. સૂત્ર સાથે એકમ અને શરતો લખવાથી પરીક્ષામાં પૂરા માર્ક્સ મળે.