मराठी व्याकरण: वाक्यप्रकार, वाक्प्रचार व शब्दसंपत्ती: 18 MCQs with answers

तू कधी येशील?

प्रश्नार्थक वाक्य प्रश्न विचारते आणि त्यात प्रश्नचिन्ह वापरले जाते. 'तू कधी येशील?' हे प्रश्न विचारते, म्हणून ते प्रश्नार्थक आहे.

वाक्याचा अर्थ

वाक्य रूपांतरात फक्त रचना, क्रियापदाचे रूप व विरामचिन्ह बदलतात; अर्थ मात्र कायम राहतो.

उंच – बुटका

'उंच' आणि 'बुटका' यांचे अर्थ पूर्ण विरुद्ध आहेत, म्हणून ही विरुद्धार्थी जोडी आहे. इतर जोड्या समानार्थी आहेत.

संकेतार्थी

यात 'जर...तर' अट किंवा कल्पना दर्शवली आहे, म्हणून हे संकेतार्थी वाक्य आहे.

अमर

'जो कधीच न मरणारा' या समूहासाठी 'अमर' हा एक शब्द योग्य आहे. 'निपुत्रिक' म्हणजे ज्याला मुलगा नाही.

True

वाक्य रूपांतर करताना अर्थ कधीही बदलू नये — फक्त रचना व विरामचिन्ह बदलतात.

तो शाळेत गेला का?

प्रश्नार्थक रूपांतरात क्रियापदाचे रूप बदलून प्रश्नचिन्ह वापरतात, पण अर्थ कायम ठेवतात. 'तो शाळेत गेला का?' हे योग्य आहे.

स्वल्पविराम ( , )

येथे स्वल्पविराम नसल्यास अर्थ बदलतो. 'मला माफ करा, तुम्ही जाऊ शकता.' असा योग्य अर्थ मिळवण्यासाठी स्वल्पविराम लागतो.

डोळे उघडणे

'डोळे उघडणे' हा वाक्प्रचार आहे — त्याचा अर्थ 'खरे समजून घेणे' असा रूढ आहे. 'डोळ्यात तेल घालून राहणे' ही म्हण आहे.

पुल्लिंग

'राजा' हा शब्द पुल्लिंग आहे. लिंग ठरवताना शब्दाचा अर्थ पाहावा, शेवटचे अक्षर नाही.

सुंदर – रम्य

'सुंदर' आणि 'रम्य' यांचा अर्थ जवळपास सारखा आहे, म्हणून ही समानार्थी जोडी आहे. इतर जोड्या विरुद्धार्थी आहेत.

शांत बस.

आज्ञार्थी वाक्य आदेश किंवा विनंती व्यक्त करते. 'शांत बस.' हे आदेश देते, म्हणून ते आज्ञार्थी आहे.

घर

'घर' हा शब्द नपुंसकलिंग आहे. 'राजा' व 'मुलगा' पुल्लिंग, तर 'राणी' स्त्रीलिंग आहे.

अर्थ कायम राहतो, फक्त रचना बदलते

वाक्य रूपांतरात अर्थ कायम राहतो — फक्त रचना, क्रियापदाचे रूप व विरामचिन्ह बदलतात. हेच रूपांतराचे मूलभूत नियम आहे.

कारण दोन्ही शब्दांचे अर्थ पूर्ण विरुद्ध आहेत

'शीत' (थंड) आणि 'उष्ण' (गरम) यांचे अर्थ पूर्ण विरुद्ध आहेत, म्हणून ते विरुद्धार्थी आहेत, समानार्थी नाहीत.

निपुत्रिक

'ज्याला मुलगा नाही तो' या शब्दसमूहासाठी 'निपुत्रिक' हा एक शब्द योग्य आहे. 'अमर' म्हणजे जो कधीच न मरणारा.

क्रियापदाचे रूप बदलणे

प्रश्नार्थक वाक्यात रूपांतर करताना, सर्वप्रथम क्रियापदाचे रूप बदलणे आवश्यक आहे. 'गेला' याला 'गेला का?' म्हणून बदलले जाते.

खरे समजून घेणे

'डोळे उघडणे' म्हणजे 'खरे समजून घेणे' असा अर्थ आहे. वाक्यात वापरल्याने त्याचा अर्थ स्पष्ट होतो, जो शब्दांच्या वैयक्तिक अर्थापेक्षा वेगळा असतो.