Redox Reactions (ઓક્સિડેશન-રિડક્શન પ્રક્રિયાઓ): quick revision, 15 bites

Redox = ઓક્સિડેશન + રિડક્શન સાથે

એક વગર બીજું શક્ય નથી.

Redox reaction માં **ઓક્સિડેશન** અને **રિડક્શન** હંમેશા સાથે થાય છે — એક પદાર્થ ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવે તો બીજો ચોક્કસ મેળવે.

Takeaway. ઓક્સિડેશન અને રિડક્શન એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે — એકલા થઈ શકતા નથી.

ઓક્સિડેશન અને રિડક્શનની વ્યાખ્યા

ઇલેક્ટ્રોનની લે-વે એ જ મૂળ.

Takeaway. ઓક્સિડેશન = ઇલેક્ટ્રોન ગયા; રિડક્શન = ઇલેક્ટ્રોન આવ્યા.

OIL RIG — યાદ રાખવાની ટ્રીક

OIL RIG ભૂલો નહીં.

**OIL RIG** = **O**xidation **I**s **L**oss, **R**eduction **I**s **G**ain.

Takeaway. OIL RIG યાદ રાખો — ઓક્સિડેશન = ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવા, રિડક્શન = ઇલેક્ટ્રોન મેળવવા.

ઓક્સિડેશન Number ના નિયમો

દરેક પરમાણુનો ચાર્જ જાણો.

Takeaway. ઓક્સિડેશન number ના નિયમોથી કોઈપણ તત્વનો ચાર્જ શોધી શકાય.

Oxidizing Agent vs Reducing Agent

કોણ ઇલેક્ટ્રોન લે, કોણ આપે?

Takeaway. Oxidizing agent ઇલેક્ટ્રોન લે છે અને પોતે રિડ્યુસ થાય; Reducing agent ઇલેક્ટ્રોન આપે છે અને પોતે ઓક્સિડાઇઝ થાય.

Zn + CuSO₄ — Redox નું ઉદાહરણ

નીલો રંગ ફિક્કો કેમ પડે?

Takeaway. Zn ઓક્સિડાઇઝ થાય અને Cu²⁺ રિડ્યુસ થાય — આ એક સાથે થતી redox પ્રક્રિયા છે.

ઓક્સિડેશન = ફક્ત ઓક્સિજન? ના!

ઓક્સિજન વગર પણ ઓક્સિડેશન.

Takeaway. ઓક્સિડેશનની સાચી વ્યાખ્યા ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવવા પર આધારિત છે, ઓક્સિજન પર નહીં.

Redox Reaction ને સંતુલિત કરવાની રીત

ઓક્સિડેશન number થી સંતુલન.

Takeaway. ઓક્સિડેશન number પદ્ધતિથી કોઈપણ redox reaction સંતુલિત કરી શકાય.

Disproportionation Reaction

એક જ તત્વ બે રોલ ભજવે.

**Disproportionation** એ એવી redox reaction છે જેમાં એક જ તત્વ એકસાથે ઓક્સિડાઇઝ અને રિડ્યુસ થાય.

Takeaway. Disproportionation માં એક જ તત્વ ઓક્સિડાઇઝ અને રિડ્યુસ બંને થાય.

Redox આપણા રોજિંદા જીવનમાં

શ્વાસથી લઈને બેટરી સુધી.

Takeaway. Redox reactions જીવનના દરેક પાસામાં — શ્વાસ, ઊર્જા, કાટ અને બેટરીમાં — જોવા મળે છે.

પરીક્ષામાં redox ના પ્રશ્નો

ઓક્સિડેશન number લખવાનું ભૂલશો નહીં.

Takeaway. પરીક્ષામાં ઓક્સિડેશન number અને agent ઓળખવાના પ્રશ્નો વારંવાર આવે છે.

Redox શબ્દ ક્યાંથી આવ્યો?

Reduction નો અર્થ શું?

**Reduction** શબ્દ લેટિન **reducere** પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે 'પાછું લાવવું' — એટલે કે ધાતુને તેના ઓક્સાઇડમાંથી પાછી મેળવવી.

Takeaway. Redox શબ્દનો ઇતિહાસ ઓક્સિજન સાથે જોડાયેલો છે, પણ આજની વ્યાખ્યા ઇલેક્ટ્રોન પર આધારિત છે.

ઉદ્યોગમાં Redox નો ઉપયોગ

ધાતુ કાઢવાથી લઈને દવા સુધી.

Takeaway. ઉદ્યોગમાં ધાતુ નિષ્કર્ષણ, ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ અને દવા ઉત્પાદનમાં redox reactions નો મોટો ઉપયોગ થાય છે.

ઓક્સિડેશન number લખવામાં સાવધાન

ચિહ્ન અને નિયમ ભૂલશો નહીં.

Takeaway. ઓક્સિડેશન number લખતી વખતે ચિહ્ન અને નિયમો ધ્યાનથી ચકાસો.

Redox ઓળખવાની ઝડપી રીત

ઓક્સિડેશન number બદલાય તો redox.

જો પ્રક્રિયામાં કોઈપણ તત્વનો **ઓક્સિડેશન number બદલાય**, તો તે redox reaction છે.

Takeaway. ઓક્સિડેશન number માં ફેરફાર જુઓ — જો થાય તો redox, નહીં તો નહીં.